To już trzecia edycja festiwalu Dramaton, którego współorganizatorem jest Fundacja W To Mi Graj (dyrektorką artystyczną przedsięwzięcia jest Agnieszka Batóg). Rok 2025 był wyjątkowy – decyzją władz regionalnych (Sejmików Województw Śląskiego i Opolskiego) ogłoszono go Rokiem Tragedii Górnośląskiej, upamiętniając 80. rocznicę tych dramatycznych wydarzeń. Tragedią Górnośląską określamy falę masowych represji, które przetoczyły się przez Górny Śląsk w 1945 roku wraz z nadejściem Armii Czerwonej – żołnierze radzieccy dopuszczali się wówczas mordów, gwałtów, grabieży oraz wywózek tysięcy cywilów do obozów pracy w głąb ZSRR. Od lutego do maja 1945 roku deportowano w bydlęcych wagonach na Wschód ponad 30 tysięcy mieszkańców Górnego Śląska (głównie mężczyzn w wieku 17–50 lat), kierując ich do pracy przymusowej m.in. w Donbasie, Kazachstanie, na Syberii i Uralu. Wielu deportowanych nie przeżyło nieludzkich warunków transportu i katorżniczej pracy – szacuje się, że do kraju nie wróciło około 25% wywiezionych, a ci, którym udało się powrócić (zazwyczaj dopiero pod koniec lat 40.), byli skrajnie wyczerpani.

 

Pyskowice były ważnym miejscem na mapie tych wydarzeń

 

To właśnie z miejscowego dworca (gdzie obecnie mieści się Stacja Kultury Pyskowice) wyruszył pierwszy transport Górnoślązaków do ZSRR. W 2025 roku – w ramach obchodów 80. rocznicy Tragedii Górnośląskiej – przy Stacji Kultury odsłonięto tablicę pamiątkową oraz artystyczną instalację w formie kolejowej lampy, upamiętniające ofiary. Podczas poruszającej ceremonii przedstawiciele lokalnej społeczności, w tym uczniowie pyskowickich szkół, odczytali nazwiska 410 mieszkańców Pyskowic poszkodowanych w 1945 roku (wielu z nich zginęło lub zmarło na zesłaniu). Ta uroczystość silnie zaakcentowała znaczenie pielęgnowania pamięci o bolesnej historii miasta i regionu.

 

Na tym tle festiwal Dramaton 2025 poświęcony został upamiętnieniu ofiar Tragedii Górnośląskiej. Miał on charakter artystyczno-edukacyjny, z dominującym akcentem historycznym. W programie tegorocznej edycji znalazły się m.in.:

  • Wykłady i prelekcje historyczne: lokalny pasjonat historii Roland Skubała przygotował cykl spotkań przybliżających kontekst wydarzeń z 1945 roku. Wygłosił m.in. prelekcję pt. „1945–2025” – 80. rocznica Tragedii Górnośląskiej, w której w interesujący sposób nakreślił tło historyczne i przywołał losy konkretnych osób dotkniętych tym dramatem. Po wykładach odbywały się dyskusje, dające uczestnikom przestrzeń do zadawania pytań i dzielenia się refleksjami

  • Projekcje filmowe: jednym z ważnych punktów programu był pokaz filmu dokumentalnego „Tragedia Górnośląska 1945” w pyskowickiej Stacji Kultury. Seans uzupełniła prelekcja Rolanda Skubały oraz wspólna rozmowa, podczas której omówiono tło historyczne przedstawione w filmie i lokalne wątki związane z Pyskowicami

  • Czytania performatywne w przestrzeni historycznej: w symbolicznych miejscach Pyskowic odbyły się działania artystyczne upamiętniające ofiary. Te wydarzenia, łączące formę performansu z ceremoniałem pamięci, silnie oddziaływało na wyobraźnię uczestników i podkreślały więź między historią a współczesnością miejsca.

  • Spotkania i rozmowy z ekspertami: festiwal stworzył okazję do dialogu z badaczami i świadkami historii

 

Dramaton 2025, poprzez powyższe działania, upamiętnił zarówno lokalne, jak i ogólnopolskie aspekty Tragedii Górnośląskiej, przypominając o losach tysięcy niewinnych osób oraz o potrzebie troski o historyczną pamięć. Warto dodać, że festiwal został zrealizowany we współpracy z lokalnymi instytucjami (wydarzenia odbywały się głównie w Stacji Kultury Pyskowice) i dzięki wsparciu programu Patriotyzm Jutra Muzeum Historii Polski. Dofinansowanie to umożliwiło przygotowanie bogatego programu artystyczno-historycznego, który spotkał się z dużym zaangażowaniem mieszkańców oraz zainteresowaniem odbiorców z regionu. Wszystkie te inicjatywy sprawiły, że trzecia edycja Dramatonu była nie tylko wydarzeniem kulturalnym, ale przede wszystkim ważną lekcją historii i hołdem złożonym ofiarom Tragedii Górnośląskiej.

 

Wydarzenie dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu Patriotyzm Jutra.